Celem ekspedycji organizowanych przez Krajowe Centrum Roślinnych Zasobów Genowych ‑ IHAR jest zbiór miejscowych populacji roślin użytkowych, starych odmian i dzikich gatunków pokrewnych roślinom uprawnym, rejestracja starych sadów drzew owocowych, a także ocena erozji genetycznej roślin uprawnych. Wyjazdy eksploracyjne odbywają się na terenie kraju i państw ościennych. Na podstawie wyników ekspedycji, obserwacji terenowych i wywiadów z rolnikami stwierdzono, że erozja genetyczna roślin postępuje bardzo szybko. Kontynuowanie więc ekspedycji jest niezbędne i ma na celu zabezpieczenie rodzimej różnorodności biologicznej.
Systematyczne gromadzenie zasobów genowych prowadzone jest w Polsce od roku 1971. Od stycznia 1997 w Centrum Roślinnych Zasobów Genowych ‑ IHAR powadzony jest temat badawczy „gromadzenie miejscowych populacji roślin użytkowych na drodze ekspedycji terenowych”. Jest on realizowany przy finansowej pomocy Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Zadania ekspedycji
Zadania ekspedycji zmieniały się w czasie. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ekspedycje ukierunkowane były głównie na zbiór starych odmian i miejscowych form roślin rolniczych. Systematyczny zbiór roślin warzywnych rozpoczęto w latach dziewięćdziesiątych. Nowym elementem wprowadzonym do prac jest rejestracja starych nasadzeń drzew owocowych oraz zbiór roślin leczniczych i ozdobnych, uprawianych w ogródkach przydomowych. Najnowszym zadaniem realizowanym podczas ekspedycji KCRZG jest zbiór zagrożonych wyginięciem populacji chwastów.
Strategia zbioru
Terminy ekspedycji są zgodne z czasem dojrzewania nasion. Strategia zbioru jest dostosowana do grupy roślin. Zbiera się nasiona, cebule, zrazy. Prowadzone są wywiady z rolnikami. Gromadzi się informacje dotyczące otrzymywanych próbek, na przykład: ile lat uprawiana jest dana odmiana, jak jest wykorzystywana i skąd ona pochodzi. Nasiona są pozyskiwane głównie ze zbiorów rolników, ale i kupowane na lokalnych targowiskach. W trakcie zbierania obiektów nadawane są im numery ekspedycyjne. Od roku 1996 stosowane są standardowe kody, składające się z trzyliterowego kodu państwa, na terenie którego odbywa się ekspedycja, pierwszych trzech liter regionu, dwóch cyfr określających rok, i po spacji– kolejnego numeru próbki, np. : POLBES97 XXX. Zapisywane są też informacje dotyczące miejsca zbioru. Oprócz nazwy kraju i regionu, są to nazwa wsi, dane gospodarza, współrzędne geograficzne, wysokość nad poziomem morza. W przypadku zbioru ze stanu dzikiego opisywane jest stanowisko.
Obszary ekspedycji
Ekspedycje, w celu zbioru roślin rolniczych i warzywnych są organizowane do regionów o największym nasileniu występowania miejscowych odmian północno ‑ wschodnie, wschodnie i południowe regiony Polski. W celu zebrania i rejestracji starych odmian drzew owocowych przeszukiwane są głównie ziemie zachodnie i północne. Na obszarze całego kraju prowadzony jest zbiór ekotypów traw i motylkowatych drobnonasiennych.
Ocena erozji genetycznej
W latach 70-tych na terenie Polski wschodniej, południowo-wschodniej i południowej odbywały się krajowe i międzynarodowe ekspedycje w celu zbioru lokalnych populacji roślin uprawnych i oceny erozji genetycznej. Wyjazdy te nastawione były głównie na zbiór roślin zbożowych, oleistych i strączkowych. W następnej dekadzie na tych samych terenach zorganizowano kolejne ekspedycje. Na podstawie ilości zebranych próbek miejscowych populacji Triticum aestivum L., Secale cereale L., Avena sativa L., Phaseolus vulgaris L. oraz próbek roślin warzywnych i przemysłowych zauważono niebezpieczeństwo erozji genetycznej.
U schyłku lat 90-tych na terenie Polski obserwuje się gwałtowny spadek występowania lokalnych odmian, związany z zaniechaniem indywidualnego rozmnażania roślin przez gospodarzy. Najliczniej występujące jeszcze stare, miejscowe odmiany reprezentują głównie fasole, cebule i czosnek. W obliczu zanikania miejscowych populacji i odmian roślin uprawnych na terenie Polski, wyjazdy eksploracyjne stały się ostatnią szansą na zebranie i zabezpieczenie na potrzeby nauki i hodowli ginącego materiału.
